बारशाचे विधी: 11 सुंदर आणि पारंपरिक पद्धती ज्या बाळाच्या नावाला देतील खास आशीर्वाद

बारशाचे विधी म्हणजे बाळाच्या आयुष्यातील पहिला मोठा सोहळा. घरात नवीन पाहुणा आला की, संपूर्ण कुटुंबात आनंदाचं वातावरण असतं. आणि मग सगळ्यांना वेध लागतात ते बाळाच्या नामकरण सोहळ्याचे!

खरं सांगायचं तर, बारसे हा फक्त एक समारंभ नाही. तो आपल्या मराठी संस्कारांचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. बाळाला नाव देणं म्हणजे त्याला एक ओळख देणं. आणि ही ओळख देताना आपले पूर्वज ज्या पद्धती वापरत आले, त्या आजही तितक्याच सुंदर वाटतात.

पण अनेकांना प्रश्न पडतो — बारसे कसे करावे? कोणते विधी करायचे? शुभ मुहूर्त कसा ठरवायचा? काळजी करू नका! या लेखात आपण बारशाचे विधी अगदी सोप्या भाषेत समजून घेणार आहोत. चला तर मग, सुरुवात करूया!

बारशाचे विधी म्हणजे काय आणि ते का महत्त्वाचे आहेत?

बारसे म्हणजे बाळाच्या जन्मानंतर बाराव्या दिवशी केला जाणारा नामकरण सोहळा. “बारा” या शब्दावरूनच “बारसे” हे नाव आलं आहे. या दिवशी बाळाला अधिकृतपणे नाव दिलं जातं.

Also read: भरणी नक्षत्र मुलींची नावे: 90 गोड, आकर्षक आणि भाग्यवान नावांचा खजिना

आपल्या हिंदू संस्कृतीत सोळा संस्कार सांगितले आहेत. त्यातला नामकरण हा पाचवा संस्कार. म्हणजेच, हा फक्त एक कौटुंबिक कार्यक्रम नाही, तर एक पारंपरिक विधी आहे ज्याला धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व आहे.

गंमत म्हणजे, आजकाल काही कुटुंबं बारावा दिवस शक्य नसेल तर तेराव्या दिवशी किंवा महिन्याभरात कधीही बारसे करतात. काळ बदलला, पद्धती थोड्या बदलल्या, पण भावना मात्र तीच राहिली — बाळाला भरभरून आशीर्वाद देणं!

बारशासाठी शुभ दिवस कसा निवडावा?

बाळाचा समारंभ ठरवताना पहिला प्रश्न येतो तो म्हणजे शुभ मुहूर्त. पारंपरिकपणे बाराव्या दिवशी बारसे केलं जातं. पण काही कारणाने ते शक्य नसेल, तर घरातील ज्येष्ठ मंडळी किंवा गुरुजींचा सल्ला घेऊन शुभ दिवस ठरवला जातो.

साधारणपणे या गोष्टी लक्षात ठेवल्या जातात:

• तिथी: द्वादशी (बारावा दिवस) सर्वात शुभ मानली जाते.
• वार: सोमवार, बुधवार, गुरुवार आणि शुक्रवार हे दिवस चांगले मानले जातात.
• वेळ: सकाळची किंवा दुपारची वेळ बहुतेक कुटुंबं निवडतात.

अर्थात, प्रत्येक कुटुंबाची परंपरा वेगळी असते. त्यामुळे आपल्या घरातील रीतीरिवाजांना प्राधान्य द्या. शेवटी, “जिथे प्रेम तिथे देव” असं म्हणतात ना!

बारशाचे 11 पारंपरिक विधी — एक एक करून समजून घेऊया

आता आपण मुख्य मुद्द्याकडे वळूया. बारशाचे विधी नेमके कोणते असतात? खाली दिलेल्या 11 पद्धती बहुतेक मराठी कुटुंबांमध्ये पाळल्या जातात.

Also read: मराठी मुलींची नावे: 80 आधुनिक, स्टायलिश आणि सुंदर नावांची यादी (2026)

1. घराची स्वच्छता आणि सजावट

बारशाच्या आधी घर स्वच्छ केलं जातं. दारावर आंब्याच्या पानांचं तोरण बांधलं जातं. रांगोळी काढली जाते. फुलांची सजावट केली जाते.

खरं तर, ही सजावट फक्त दिखाव्यासाठी नसते. स्वच्छ आणि प्रसन्न वातावरणात सकारात्मक ऊर्जा येते, असं मानलं जातं. आणि हो, बाळाच्या पाळण्याची सजावट तर सगळ्यात खास! फुलं, फुगे आणि रंगीत कापडांनी पाळणा सजवला जातो.

2. बाळाला आणि आईला औक्षण करणे

सोहळ्याची सुरुवात औक्षणाने होते. आजी किंवा घरातील ज्येष्ठ स्त्री बाळाला आणि आईला ओवाळते. कपाळावर कुंकू लावलं जातं.

हा विधी छोटासा वाटतो, पण त्यामागची भावना खूप मोठी आहे. बाळाची आणि आईची दृष्ट काढणं आणि त्यांना दीर्घायुष्याचा आशीर्वाद देणं, हा त्यामागचा हेतू असतो.

3. देवपूजा आणि गणपती वंदन

कोणताही शुभ कार्यक्रम गणपती बाप्पाच्या पूजेशिवाय पूर्ण होत नाही. बारशाच्या दिवशी सुद्धा आधी देवपूजा केली जाते.

काही कुटुंबांमध्ये गुरुजींना बोलावून विधिवत पूजा केली जाते. तर काही घरांमध्ये साधी घरगुती पूजा केली जाते. दोन्ही पद्धती योग्यच आहेत. महत्त्वाचं आहे ते मनापासून केलेलं नमन!

4. पाळण्यात बाळाला ठेवणे

हा क्षण म्हणजे बारशाचा सर्वात गोड क्षण! सजवलेल्या पाळण्यात बाळाला हळुवारपणे ठेवलं जातं. आत्या किंवा मावशी हा मान घेते.

पाळण्याखालून बाळाला देण्या-घेण्याची एक गंमतीशीर पद्धतही काही ठिकाणी असते. आत्या पाळण्याखालून बाळ आईकडे देते आणि आई पुन्हा आत्याकडे देते. असं तीन वेळा केलं जातं. बघणाऱ्यांच्या चेहऱ्यावर हसू आणणारा हा क्षण असतो.

5. कानात नाव सांगणे — नामकरणाचा मुख्य विधी

आता येतो सगळ्यात महत्त्वाचा विधी. बाळाचे नाव ठेवण्याची पद्धत खूपच खास आहे. आत्या बाळाच्या कानात हळूच नाव सांगते. “अमुक अमुक, तुझं नाव ठेवलं आहे…” असं तीन वेळा म्हटलं जातं.

काही कुटुंबांमध्ये सोन्याच्या अंगठीने बाळाच्या जिभेवर मध लावून नाव सांगितलं जातं. तर काही ठिकाणी तांदळावर नाव लिहिलं जातं. प्रत्येक कुटुंबाची परंपरा वेगळी, पण उद्देश एकच — बाळाला त्याची ओळख देणं!

6. पाळणागीत गाणे

नाव ठेवल्यानंतर घरातील महिला पाळणागीत गातात. “पाळणा हलवा, बाळाला झुलवा…” अशी गोड गाणी म्हटली जातात.

अरे वा, काय सुंदर परंपरा आहे ही! आजकाल काही घरांमध्ये रेकॉर्ड केलेली गाणी लावली जातात. पण खरं सांगू का? आजी-मावशींनी गायलेल्या पाळणागीताची मजा काही औरच असते.

7. बाळाला नवीन कपडे घालणे

बारशाच्या दिवशी बाळाला नवीन कपडे घातले जातात. मुलगा असेल तर झबलं-टोपडं आणि मुलगी असेल तर छानसा फ्रॉक किंवा परकर-पोलकं.

टोपड्याला मोती किंवा मणी लावण्याची पद्धतही अनेक घरांमध्ये आहे. हे कपडे सहसा आजोळकडून येतात. आजी-आजोबांचं प्रेम या कपड्यांमधून बाळापर्यंत पोहोचतं, असं म्हणायला हरकत नाही!

8. बाळाला काजळ लावणे आणि दृष्ट काढणे

बाळाच्या डोळ्यांत काजळ घातलं जातं आणि गालावर किंवा कपाळावर काजळाची तीट लावली जाते. “बाळाला दृष्ट लागू नये” म्हणून ही पद्धत पाळली जाते.

विज्ञानाच्या दृष्टीने बघितलं तर काहीजण याला अंधश्रद्धा म्हणतील. पण आपल्या पूर्वजांच्या या पद्धतीमागे बाळाबद्दलची काळजी आणि प्रेम आहे, हे मात्र नक्की.

9. नातेवाईकांकडून आशीर्वाद आणि भेटवस्तू

बारसे हा एक कुटुंब समारंभ आहे. त्यामुळे जवळचे नातेवाईक, शेजारी आणि मित्रमंडळी आवर्जून येतात. सगळेजण बाळाला आशीर्वाद देतात.

भेटवस्तूंमध्ये चांदीचे दागिने, कपडे, खेळणी किंवा पैसे दिले जातात. काही ठिकाणी बाळाच्या हातात चांदीचं कडं घालण्याची पद्धत आहे. पण लक्षात ठेवा, भेटवस्तूपेक्षा आशीर्वाद महत्त्वाचे!

10. गोडाधोडाचे जेवण

आता पोटपूजेची वेळ! बारशाला आलेल्या पाहुण्यांसाठी गोडाधोडाचं जेवण बनवलं जातं. पुरणपोळी, श्रीखंड, जिलेबी, मसालेभात असा बेत असतो.

काही कुटुंबं साधं जेवण ठेवतात, तर काही मोठी मेजवानी देतात. आपल्या खिशाला परवडेल तसं करावं. शेवटी, “अन्नदान हे श्रेष्ठदान” असं आपल्याकडे म्हणतात.

11. बाळाच्या नावाची घोषणा आणि पेढे वाटप

शेवटी बाळाचं नाव सगळ्यांना जाहीर केलं जातं. आणि मग पेढे किंवा बर्फी वाटली जाते. आजकाल नावाची घोषणा करण्यासाठी केक कापणं, फुगे फोडणं अशा नवीन पद्धतीही आल्या आहेत.

जुनं आणि नवं यांचा हा संगम खरंच सुंदर आहे. परंपरा जपत आधुनिकतेची जोड देणं — हीच तर आजच्या पिढीची खासियत!

घरी बारसे कसे करावे? सोप्या टिप्स

मोठा हॉल बुक करणं प्रत्येकाला शक्य नसतं. आणि खरं सांगायचं तर, घरी बारसे करण्यात एक वेगळाच गोडवा असतो. त्यासाठी या काही टिप्स:

• आधी नियोजन करा: शुभ दिवस ठरवा आणि पाहुण्यांची यादी बनवा.
• सजावट साधी ठेवा: फुलं, तोरण आणि रांगोळी पुरेशी आहे.
• पाळणा आधीच सजवा: ऐनवेळी धावपळ नको.
• जेवणाची व्यवस्था: पाहुणे कमी असतील तर घरीच स्वयंपाक करा, नाहीतर बाहेरून मागवा.
• फोटो-व्हिडिओ विसरू नका: हे क्षण पुन्हा येणार नाहीत!

थोडक्यात काय, तर मोठेपणा दाखवण्यापेक्षा मनापासून केलेला छोटासा समारंभही तितकाच खास असतो.

नामकरण सोहळ्यात बाळाचे नाव कसे निवडावे?

बाळाचे नाव निवडणं म्हणजे मोठी जबाबदारी. कारण हे नाव आयुष्यभर बाळासोबत राहणार असतं. पारंपरिक पद्धतीनुसार, बाळाच्या जन्मनक्षत्रावरून नावाचं पहिलं अक्षर ठरवलं जातं.

उदाहरणार्थ, गुरुजी जन्मवेळेनुसार नक्षत्र बघतात आणि त्यानुसार अक्षर सांगतात. मग त्या अक्षरावरून कुटुंबातील सगळे मिळून नाव ठरवतात.

पण आजकाल अनेक पालक दोन नावं ठेवतात — एक नक्षत्रावरून (रास नाव) आणि एक आवडीचं (हाक मारण्याचं नाव). दोन्हीही योग्यच! नामकरण पद्धत कोणतीही असो, नाव अर्थपूर्ण आणि उच्चारायला सोपं असावं, एवढं मात्र लक्षात ठेवा.

बारशाचे विधी करताना या चुका टाळा

चांगल्या हेतूने केलेल्या कार्यक्रमातही काही चुका होऊ शकतात. त्या टाळण्यासाठी हे लक्षात ठेवा:

पहिली गोष्ट म्हणजे, बाळाला जास्त वेळ गर्दीत ठेवू नका. लहान बाळाला संसर्ग होण्याचा धोका असतो. दुसरं, आईवर जास्त ताण देऊ नका. ती नुकतीच बाळंतपणातून सावरत असते.

तिसरी महत्त्वाची गोष्ट — कार्यक्रम लांबवू नका. बाळाची झोप आणि आहाराची वेळ सांभाळा. आणि शेवटचं, खर्चाच्या स्पर्धेत पडू नका. दुसऱ्याने मोठं बारसे केलं म्हणून आपणही करावं, असं मुळीच नाही.

आधुनिक काळातील बारसे — परंपरा आणि नाविन्याचा संगम

काळ बदलतोय, तसं बारशाचं स्वरूपही बदलतंय. आजकाल थीम-बेस्ड सजावट, फोटोबूथ, केक कटिंग अशा गोष्टी बारशात दिसतात. काहीजण तर ऑनलाइन बारसेही करतात, जेणेकरून परदेशातील नातेवाईकही सहभागी होऊ शकतील.

पण गंमत बघा — कितीही आधुनिकता आली तरी पाळणागीत, औक्षण आणि कानात नाव सांगणं हे पारंपरिक विधी आजही तसेच आहेत. कारण या विधींमध्ये आपल्या कुटुंबाची परंपरा आणि प्रेम दडलेलं आहे.

जुन्या पिढीकडून नव्या पिढीकडे जाणारा हा वारसा असाच पुढे चालू राहो, हीच सदिच्छा!

निष्कर्ष

बारशाचे विधी हे फक्त रीतीरिवाज नाहीत, तर बाळाच्या स्वागताचा आणि आशीर्वादाचा सोहळा आहेत. औक्षणापासून ते नाव जाहीर करण्यापर्यंतचा प्रत्येक विधी बाळाबद्दलचं प्रेम व्यक्त करतो.

तुम्ही मोठा समारंभ करा किंवा घरगुती छोटासा कार्यक्रम — महत्त्वाचं आहे ते कुटुंबाचं एकत्र येणं आणि बाळाला मनापासून आशीर्वाद देणं. या लेखातील 11 पारंपरिक पद्धती तुम्हाला तुमच्या बाळाच्या नामकरण सोहळ्याचं नियोजन करताना नक्कीच उपयोगी पडतील.

तुमच्या बाळाला आणि संपूर्ण कुटुंबाला खूप खूप शुभेच्छा!

FAQ

1. बारसे कोणत्या दिवशी करावे?

पारंपरिकपणे बाळाच्या जन्मानंतर बाराव्या दिवशी बारसे केलं जातं. पण काही कारणाने ते शक्य नसेल, तर तेराव्या दिवशी किंवा महिन्याभरात शुभ मुहूर्त बघून बारसे करता येतं. घरातील ज्येष्ठांचा किंवा गुरुजींचा सल्ला घेणं चांगलं.

2. बारशात बाळाच्या कानात नाव कोण सांगतं?

बहुतेक मराठी कुटुंबांमध्ये आत्या (वडिलांची बहीण) बाळाच्या कानात नाव सांगते. आत्या नसेल तर मावशी किंवा घरातील दुसरी ज्येष्ठ स्त्री हा मान घेऊ शकते. नाव तीन वेळा कानात सांगण्याची पद्धत आहे.

3. बारशासाठी किती खर्च येतो?

बारशाचा खर्च पूर्णपणे तुमच्यावर अवलंबून आहे. घरगुती साध्या समारंभासाठी 5,000 ते 15,000 रुपये पुरेसे होतात. तर हॉल, केटरिंग आणि सजावटीसह मोठ्या कार्यक्रमासाठी 50,000 रुपयांपेक्षा जास्त खर्च येऊ शकतो. आपल्या बजेटनुसार नियोजन करावं.

4. बाळाचे नाव नक्षत्रावरूनच ठेवावे का?

नाही, हे बंधनकारक नाही. पारंपरिक पद्धतीत जन्मनक्षत्रावरून नावाचं अक्षर ठरवलं जातं. पण आजकाल अनेक पालक आवडीचं नाव ठेवतात किंवा दोन्ही नावं ठेवतात — एक रास नाव आणि एक हाक मारण्याचं नाव. दोन्ही पद्धती योग्य आहेत.

5. बारशात पाहुण्यांना काय भेट द्यावी?

बारशात बाळासाठी कपडे, चांदीचे दागिने (कडं, वाळा), खेळणी, पुस्तकं किंवा पैसे भेट म्हणून दिले जातात. आजकाल बाळाच्या नावाने बचत खातं किंवा गुंतवणूक करण्याचा पर्यायही अनेकजण निवडतात. भेटवस्तूपेक्षा आशीर्वाद महत्त्वाचे, हे लक्षात ठेवा.